اعداد برای شمارش و فریب – یادداشتی از دکتر محمد فاضلی

انسان بدون اعداد و شمردن احتمالاً به هیچ دست‌آورد تمدنی مهمی نمی‌رسید، اما اعداد و شمارش اگر به روش‌های خاصی به‌کار گرفته شود، می‌تواند حاوی فریب‌های بزرگ و جاده‌ صاف‌کن تباهی باشند.

اعداد به جهات مختلف ویژگی‌های جذاب، اعجاب‌انگیز و اغواگر دارند. اعداد خاصی را خوش‌یمن یا نحس خوانده‌اند، و درباره ویژگی‌های اعداد در ریاضیات بسیار گفته‌اند. اعداد به همان اندازه که ماهیت ریاضی دارند، با زندگی اجتماعی هم درآمیخته‌اند و ترکیبی ایجاد کرده‌اند که تا حد نوعی «جهان‌بینی مبتنی بر اعداد» ذهن‌ها را به خود مشغول کرده است.

اعداد و شمردن گاه هیجان برمی‌انگیزند و از ابزارهای ریاضی برای هدف‌هایی انسانی فراتر می‌روند. مسابقات «ترین»ها را در نظر بگیرید که در اشکال مختلف در جهان برقرار است. طولانی‌»ترین» پل، بلند«ترین» برج، گران‌»ترین» خودرو، عظیم‌»ترین» سد، و نمونه‌های مشابه، همگی بخشی از «شهوت شمارش» هستند که ذهن‌ها را تسخیر کرده و جذبه ایجاد می‌کنند.

 این گونه جذبه‌های شمارش، عین برخی گزاره‌های ایدئولوژیک، مانع از آن می‌شوند که پرسیده شود «فلان‌ترین برای چه؟» و مثلاً طولانی‌ترین پل، حجیم‌ترین سد یا عظیم‌ترین مجتمع تولید فولاد برای چه؟ شنونده زیر بار اعدادی که یک «ترین» را توضیح می‌دهند خفه می‌شود.

دنیای ما پر است از این گونه اسطوره‌سازی از اعداد و مقایسه آن‌ها، گاه بدون آن‌که پرسیده شود هر کدام از این اعداد چه نسبتی با کیفیت زندگی انسان‌ها و درد و رنج آن‌ها پیدا می‌کنند. اما غیر از این مورد، صورت دیگری از اسطوره اعداد نیز وجود دارد که در قالب «واحدهای شمارش» خود را آشکار می‌کند.

شمردن معنادار چیزها، نیازمند واحد شمارش است. واحد شمارش در دل خود حاوی نوعی ساده‌سازی است. واحدهای شمارش قادرند کیفیت آن‌چه را که شمرده می‌شود از میان ببرند، پنهان کنند، مهم جلوه دهند یا به کلی از غیرمهم سازند. گفته می‌شود «دو فروند هواپیما خریداری شده است»، «تیم ایکس سه بازیکن جدید به خدمت گرفت»، «۳۰ فرودگاه جدید ساخته شده است»، «از میان صدها سد کشور، ۱۰ مورد هم ایراد داشته است».

خیلی ساده است: برای بیان هر یک از جملات فوق، یک واحد شمارش به‌کار گرفته شده است. نکته این‌جاست که هر کدام از موضوعات جملات را می‌توان با واحدهای شمارش دیگری هم توصیف کرد. برای مثال، واحد شمارش فوتبالیست نفر است، اما فوتبالیست را می‌توان با واحد شمارش تعداد گل‌هایی که زده، مسافتی که در ده ثانیه می‌دود، یا تعداد پاس‌های اشتباه در طول نود دقیقه هم توصیف کرد.

فرودگاه را می‌توان با تعداد پروازهایی که در آن انجام می‌شود، تعداد مسافری که از آن جابه‌جا می‌شود یا میزان درآمد و اشتغالی که ایجاد می‌کند هم شمرد. سد را هم می‌شود بر اساس تعداد سدهای ساخته‌شده توصیف کرد، یا بر اساس حجم مخزن، مقدار سرمایه‌گذاری انجام‌شده، میزان اشتغال ایجادکرده، یا سهم آن در تولید ارزش افزوده توصیف کرد. همه این‌ها شمارش است.

این‌که از چه واحدی شمارشی برای توصیف چه چیزی و برای چه مخاطبی استفاده می‌کنید، میزان فریب یا صداقت موجود در سخن را آشکار می‌کند. اگر بگویید «۱۰ عدد گوجه خریدم و ۱ عدد آن خراب بود» فریب خاصی در آن نهفته نیست؛ اما وقتی بگویید «صدها پروژه عمرانی انجام شده و ۲۰ مورد آن هم ایراد داشته است» امکان دارد تعمداً مخاطب را می‌فریبید زیرا نمی‌گویید این ۲۰ پروژه معیوب چه میزان از کل سرمایه‌گذاری را شامل می‌شده و قرار بوده است چقدر از اهداف توسعه را محقق کنند. به عبارتی واحدهای شمارش، می‌توانند بسیار غلط‌انداز و گمراه‌کننده باشند.

اگر گفته شود «از شرکت هواپیمایی ایکس روزانه ۱۰۰۰ پرواز انجام می‌دهد و فقط هر روز یک مورد آن‌ها سقوط می‌کند» یعنی یک‌دهم درصد پروازها سقوط می‌کنند. این عدد کوچک است اما احتمالاً هیچ مسافری بلیط شرکتی را نمی‌خرد که روزی یک سقوط داشته باشد.

کوچکی و بزرگی اعداد به خودی خود بی‌معنا هستند مگر آن‌که در چارچوب بزرگ‌تری تفسیر شوند. بهترین راه برای فریب دادن آن است که اجازه ندهید مخاطب به معنای اعداد فکر کند. سعی کنید مخاطب یا زیر بار جاذبه «ترین»ها خفه شود و فکر نکند؛ یا از میان همه واحدهای شمارش ممکن، آن واحدی را برگزینید که معنای بی‌رمقی از واقعیت را به مخاطب منتقل کند. این راه دوم بالاخص زمانی کاربرد دارد که بخواهید خطاها و کاستی‌ها را بپوشانید. شما می‌توانید اشتباهات کوچک و بزرگ را با «یک واحد شمارش» بشمارید. اعداد هم تمدن می‌سازند و هم می‌توانند نابودی به بار بیاورند.

دکتر محمد فاضلی -دکترای جامعه شناسی

دیگر یادداشتها را می توانید در لینک زیر بخوانید ( اینجا کلیک کنید )

این خبر را هم بخوانید  سردی و داغیِ هشتک کلیشه‌های برعکس
برچسب ها
نمایش بیشتر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

logo-samandehi